اوست . وى در اين حال از خويش بىخبر است به طورى كه اگر چيزى در بدنش فرو رود احساس نمىكند . اين را حالت فناى ذات مىگويند و معنايش اين است كه از خود فانى شده و در غير مستغرق گشته و تمام افكارش يكى شده و آن فكر محبوب است و ديگر در او مجالى براى غير محبوب نيست تا به او توجّه كند و اين غير چه خودش باشد چه غير خودش . همين حالت است كه او در آخرت به آنچه مايهء روشنى چشم است دست مىيابد ، چيزى كه تصوّر نمىشود در اين عالم به دل هيچ بشرى خطور كند همان گونه كه گمان نمىرود صورت رنگها و آهنگها از دل كور مادر زاد و كر بگذرد مگر آن كه حجاب از جلو چشم و گوش او برداشته شود . در آن موقع حالتى در خود احساس مىكند كه مىداند بطور قطع پيش از اين صورت رنگها و آهنگها در دل او خطور نمىكرده است . بى شكّ دنيا حجاب است و با رفع آن پرده از جلو چشم انسان برداشته مىشود ، و پس از آن لذّت زندگى پاكيزه را درك مىكند : وَ إِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوانُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ « 78 » . آنچه ذكر شد در بيان توزيع درجات بر حسنات و سيّئات كافى است . آنچه گناهان صغيره را كبيره مىكند ( 1 ) بدان گناه صغيره به عللى كبيره مىشود از جملهء آنهاست : 1 - اصرار بر صغيره و ادامهء آن ؛ ( 2 ) به همين سبب گفته‌اند : با اصرار صغيره‌اى و با استغفار كبيره‌اى وجود ندارد . از اين رو گناه كبيره‌اى كه قطع شود و تكرار نگردد از صغيره‌اى كه بنده به آن ادامه دهد به عفو نزديكتر است . اين امر مانند آن است كه قطرات آبى يكى پس از ديگرى بر سنگى بچكد در اين صورت اثر آن در سنگ ظاهر مىشود ليكن اگر همين مقدار آب يكباره بر همان سنگ فرو آيد به هيچ وجه در سنگ مؤثّر واقع نخواهد شد . از اين رو پيامبر خدا ( ص ) فرموده است : « بهترين اعمال آن است كه با دوامتر بوده هر چند اندك باشد . » « 79 » اشياء با اضداد خود معلوم و شناخته مىشوند ، اگر عمل سودمند آن است كه هر چند اندك ليكن ادامه داشته باشد پس عمل بسيارى كه ادامه نداشته باشد و منقطع شود در نورانى كردن و پاكيزه ساختن دل سودش اندك خواهد بود . به همين گونه اعمال بد هر گاه ادامه يابد تأثير آن در ظلمانى كردن دل بسيار خواهد بود جز اين كه

--> ( 78 ) عنكبوت / 64 : و زندگى واقعى ، سراى آخرت است اگر آنها مىدانستند . ( 79 ) مورد اتّفاق صحيح بخارى و صحيح مسلم از حديث عايشه است .